Kripto Varlık Türleri: Utility, Payment ve Security Token - Hangi Token Sermaye Piyasası Aracıdır?

Bir kripto varlık, özünde yazılmış bir koddur; ne olacağına da onu yazan belirler. Aynı teknoloji üzerinde biri bir oyun içi bilet, diğeri bir ödeme birimi, bir üçüncüsü ise fiilen bir ortaklık payı üretebilir. Bütün bu ürünleri tek bir şemaya oturtmanın neden bu kadar zor olduğu da buradan anlaşılır. Ancak nitelendirme kaçınılmazdır: bir tokenin menkul kıymet benzeri sayılması, o token için izahname, halka arz, yatırımcı koruması ve cezai sorumluluk rejimini devreye sokar. Türk hukukunda bu konuda belirleyici olan cümle şudur: bir kripto varlık ihraççısı tarafından ne şekilde nitelendirilirse nitelendirilsin, ona ilişkin hukuki değerlendirmeler bundan bağımsız olarak yapılmalıdır. Bu rehberde, İstanbul'da sermaye piyasası ve bilişim hukuku alanında çalışan LimanLegal Hukuk Bürosu olarak kripto varlık sınıflandırmasını ve bunun hukuki sonuçlarını ele alıyoruz.

Kısa cevaplar

Uluslararası düzeyde kabul gören net bir sınıflandırma yoktur. OECD, kripto varlıklarla ilgili çok sayıda çalışmaya rağmen kapsayıcı bir sınıflandırma yönteminin bulunmadığını ifade etmektedir.
En yaygın yöntem üçlüdür: yarar sağlayan kripto varlıklar (utility tokens), para benzeri kripto varlıklar (payment tokens) ve menkul kıymet benzeri kripto varlıklar (security tokens).
Bir başka ayrım işleve göredir: doğal tokenler (native tokens) o blokzincir üzerinde asli bir görev üstlenir; doğal olmayan tokenler (non-native tokens) ise blokzincir üzerinde yeni bir protokol tesisi ile yaratılır ve asli görevleri yoktur.
Bir varlık birden fazla kategoriye girebilir. Gerçekten de bir kripto varlık, birden fazla kripto varlık türünün niteliklerini bünyesinde taşıyabilir.
Türk hukukunda belirleyici ölçüt: SPKn m. 35/B f. 6 uyarınca Kurul, "sermaye piyasası araçlarına özgü haklar sağlayan kripto varlıklar" bakımından düzenleyici işlem tesis etmeye, karar almaya ve tedbir ile yaptırım uygulamaya yetkilidir.
Kapsam dışı kalanlar: SPKn m. 35/B f. 8 uyarınca, m. 35/B f. 6'daki nitelikteki kripto varlıklar ile m. 35/C f. 2 esasları dâhilinde platformlarda işlem gören kripto varlıklar dışındaki kripto varlıklara bu Kanun uygulanmaz.
Sermaye piyasası aracı kripto varlık olarak ihraç edilebilir. SPKn m. 13/1'e 7518 sayılı Kanun'la eklenen cümleler bunun yolunu açmıştır.
Kaldıraç ve türev yasağı vardır. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 14 uyarınca platformlarda listelenmiş kripto varlıklar kaldıraçlı olarak alınıp satılamaz, türev araç sözleşmelerine konu edilemez.
NFT'ler ayrı bir rejimdedir. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 7/1-(a), misli olmayan ve benzersiz nitelikteki varlıkları "diğer hizmetler" başlığı altında konumlandırmış; m. 21/3 ile listeleme esasları dışında bırakmıştır.

Neden Sınıflandırma Zordur?

Sınıflandırma kendi başına bir amaç değildir; bir kripto varlığın hangi gruba girdiğini bilmek, ona hangi hukuk kurallarının uygulanacağını bulmanın ilk adımıdır. Ne var ki bu adım göründüğü kadar kolay değildir. Kategoriler geçirgendir: bir varlığın bir grubun özelliklerini taşıması, aynı anda başka bir gruba da girmesine engel değildir. Üstelik kategoriler durağan da değildir; aynı varlığın niteliği zaman içinde değişebilir.

İşin bir de uluslararası boyutu var: kripto varlıklar için üzerinde uzlaşılmış, dünya çapında geçerli bir sınıflandırma bulunmuyor. OECD, ulusal ve uluslararası düzeyde yürütülen onca çalışmaya karşın kapsayıcı bir yöntemin hâlâ ortaya çıkmadığını tespit etmektedir. Bu nedenle aşağıdaki ayrımlar, her yerde ve her zaman aynı sonucu verecek kesin şemalar olarak değil, yol gösterici çerçeveler olarak okunmalıdır. Varlıkları işlevlerine ve sağladıkları menfaatlere göre ayırmak bile, hukuki niteliği her olayda keskin sınırlarla belirlemeye yetmemektedir.

Birinci Ayrım: Blokzincir Üzerindeki İşlevine Göre

İlk olarak, kripto varlıklar blokzincir üzerindeki işlevlerine göre doğal tokenler (native tokens) ve doğal olmayan tokenler (non-native tokens) şeklinde sınıflandırılabilir.

Tür	Tanım	Hukuki sonucu
Doğal kripto varlıklar (native tokens)	Ait olduğu zincirin işleyişinde asli bir rol üstlenir; örneğin blokların doğrulanması sürecinin bir parçasıdır. Zincir olmadan varlık da olmaz.	Değeri teknolojiden ayrıştırılamayan nitelikte olabilir; SPKn m. 35/B f. 6'nın ikinci cümlesindeki özel rejim bu tür varlıklar bakımından önem taşır.
Doğal olmayan kripto varlıklar (non-native tokens)	Mevcut bir zincirin üzerine ayrı bir protokol kurularak üretilir; zincirin çalışmasında asli bir görevi yoktur, zincire "misafir"dir.	III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 4/1-(u) anlamında "token"dır. Akıllı sözleşme kodunun içeriği ve proje sahibinin sorumluluğu ön plana çıkar.

İkinci Ayrım: Sahip Olduğu Değer Yönüyle

Kripto varlıklar kendi başına ekonomik bir değere sahip olduğu gibi, bir başka değer veya menfaatin dijital bir temsili de olabilir. Bu yönüyle yapılacak olan ayrımın hukuki yönüyle en belirleyici ayrım olduğu kanaatindeyiz.

1. Kendiliğinden ekonomik değer arz edenler

Kimi kripto varlıklar değerini kendi içinde taşır: fiyatı yalnızca piyasadaki arz ve talebin dengesinden doğar. Bu tür bir varlığın sahibi, elinde bulundurmanın kendisine sağladığı imkânlar dışında varlığı yaratana yöneltebileceği herhangi bir talebe sahip değildir; varlık, başka bir malvarlığı değerini de temsil etmez. İsviçre hukukunda bu grup için ayrı bir düzenleme yapılmasına gerek görülmemiştir — çünkü ortada korunacak bir alacak ilişkisi yoktur. Bu varlıkların ekonomik davranışı ise paranın üç klasik işlevini (değişim aracı, hesap birimi, değer deposu) andırır.

2. Başka bir değer veya menfaatin dijital temsili olanlar

Bir başka değer veya menfaatin dijital bir temsili olan kripto varlıklar ise, İsviçre hukukunda kıymetli evrakların gördüğü işlevlere benzerlik de gösterebilmesi üzerinden değerlendirilmektedir. Bu kripto varlıklar yapılacak bir düzenleme ile hak sahibinin bu menfaatine hukuken bir koruma getirilebileceği ifade edilmektedir. Nitekim bu anlayışla, İsviçre Borçlar Kanunu (OR) Art. 973d ve devamında kıymetli evrak işlevi görebilecek olan yeni bir tür kıymet hakkı (Registerwertrecht) tanımlandığı görülmektedir. Dağıtık elektronik sicile kaydedilen bu kıymet haklarının doktrinde bir hakkın nitelikli bir temsil biçimi olduğu ifade edilmektedir.

Üçüncü ve En Yaygın Ayrım: Üçlü Sınıflandırma Yöntemi

1. Yarar Sağlayan Kripto Varlıklar (Utility Tokens)

Bu grup, en basit anlatımıyla bir dijital kullanım hakkı gibi çalışır. Blokzincir tabanlı bir altyapı üzerinden belirli bir çevrim içi uygulamadan veya dijital hizmetten yararlanmayı sağlar. İlişkinin iki ucu vardır: hizmeti ya da ürünü sunan bir platform ve bunu talep eden bir kullanıcı. Uygulamada platformlar bu varlıkları sıfırdan bir zincir kurarak değil, mevcut bir zincir üzerinde token biçiminde üretir.

Kullanıcının elde ettiği şey, o ekosistem içinde bir şey isteyebilme imkânıdır. Belirleyici sınır da buradadır: varlık yalnızca ilgili olduğu çevrim içi platformda işe yarar, dışarıda bir kullanım alanı yoktur. Kullanıcı bu varlıkla ancak o platformun sunduğu dijital ürün veya hizmeti temin edebilir. Literatürde bu tip varlıklar, daha geniş bir küme olan dijital uygulama kripto varlıklarının (application tokens) bir alt türü olarak da ele alınmaktadır.

Örnekler:

Filecoin: Kullanıcılarına merkeziyetsiz bir dijital depolama alanı hizmeti vermektedir. Sistemde Filecoin kripto varlık sahipleri sistemdeki dijital depolama alanını bu kripto varlıklar ile edinirken; sistemin madencileri sistemdeki verileri işleyerek karşılığında Filecoin kazanmaktadır.
Basic Attention Token (BAT): Brave internet tarayıcısı üzerinde kullanıcı ve dijital reklam verenler tarafından kullanılır.

Kritik uyarı: Utility token her zaman utility kalmaz. Bazı yazarlar, yarar sağlayan kripto varlıkların; kullanıcıya ilişkin olduğu çevrimiçi platformda veya bununla bağlantılı bir organizasyonda oy kullanma, yönetime katılma gibi bir takım menfaatler içerebileceğini ifade eder. Gerçekten de bir kripto varlık, birden fazla kripto varlık türünün niteliklerini bünyesinde taşıyabilir. Birden fazla grubun özelliğini gösteren bir kripto varlık söz konusu olduğunda, kripto varlığın birçok kategoride değerlendirilebileceği düşünülebilir.

2. Para Benzeri Kripto Varlıklar (Payment / Exchange Tokens)

İkinci grup (cryptocurrencies, payment tokens, exchange tokens), merkezî bir otorite tarafından çıkarılmayan ve bir değişim aracı gibi kullanılabilen varlıklardan oluşur. Sanal para birimlerinin bir alt türü olarak nitelendirilirler.

Adından da anlaşılacağı üzere bu varlıkların çıkış amacı, geleneksel elektronik ödeme sistemlerine alternatif sunmaktı: aradaki kurumu devreden çıkararak tarafların doğrudan birbirine değer aktarabilmesi. İtibari paradan iki noktada ayrılırlar — ne merkezî bir otorite tarafından çıkarılırlar ne de onun güvencesi altındadırlar. Bunun sonucu da açıktır: çoğu ülkede yasal ödeme aracı sayılmazlar.

Bir önceki grupla ortak yönleri şudur: burada da çıkarana yöneltilebilecek bir talep hakkı yoktur ve varlığın değeri kendi içinde taşınır. Hatta çoğu zaman bilinen bir ihraççı dahi bulunmaz. Sahibi bu varlığı değer saklamak, değişimde kullanmak ya da tasarruf etmek için elinde tutar. Yarar sağlayan varlıklardan ayrıldığı asıl nokta ise kullanım alanıdır: burada varlık, tek bir çevrim içi platformla sınırlı değildir.

Para benzeri kripto varlıkların en önemli örneği bitcoin kripto varlığıdır. Bitcoin, blokzincir teknolojisi kullanılarak üretilen merkezi bir otorite tarafından çıkarılmamış, eşler arası transferi mümkün olan kripto varlık ve aynı zamanda sanal paradır.

Türk hukuku bakımından: Para benzeri kripto varlıklar ödemelerde kullanılamaz. Ödemelerde Kripto Varlıkların Kullanılmamasına Dair Yönetmelik m. 3/2 bunu açıkça yasaklamıştır. Ayrıntısı için Kripto Varlıkla Ödeme Yasağı başlıklı rehberimize bakabilirsiniz.

3. Menkul Kıymet Benzeri Kripto Varlıklar (Security Tokens)

Üçüncü grup, diğer ikisinden çok temel bir noktada ayrılır: burada varlığın sahibi, onu ihraç eden girişime karşı bir şey ileri sürebilir. Bu, girişimde bir ortaklığa ya da girişime yöneltilebilecek bir alacak hakkına benzeyen menfaatler biçiminde ortaya çıkar. Sağladıkları hakların niteliği itibarıyla pay ve tahvil gibi menkul kıymetlere yaklaşırlar — ve hukuki sonuçları da bu yakınlıktan doğar.

Bu tür varlıklar tipik olarak bir finansman ihtiyacından doğar: girişim, sermaye ya da belirli bir projesi için kaynak bulmak amacıyla kripto varlık çıkarır, bunları arz eder ve karşılığında fon toplar. Uygulamada kripto varlık ilk arzı (initial coin offering – ICO) olarak anılan yapı budur.

Bu tür kripto varlıklara örnek olarak, Polybius isimli fiziki bir şubesi olmaksızın eşler arası transfer yöntemiyle müşterilerine kredi sağlamayı hedefleyen sanal bankanın ihraç ettiği kripto varlıklar verilebilir. Polybius, çıkardığı kripto varlıklar ile kendi dağıtılabilir kârından, kâr payı vermeyi hedeflemektedir.

Bu tipte kripto varlıkların bir kısmı, geleneksel menkul kıymetlere benzerlik gösterebilir. Ancak, her bir hukuk sistemi açısından bu kripto varlıkların menkul kıymet ya da daha geniş bir kapsamda sermaye piyasası aracı olarak değerlendirilip değerlendirilmemesi önem kazanır. Nitekim, gerçekten de çoğu hukuk sisteminde, bu kripto varlıkların belli koşullar altında sermaye piyasası aracı niteliği gösterebileceği tartışılmaktadır. Bir kripto varlığın sermaye piyasası olma özelliği taşıdığı durumlarda, artık kripto varlık sermaye piyasası düzenlemeleri kapsamına girecek; ihracı ve halka arzı gibi özellikli durumlar sermaye piyasası düzenlemeleri kapsamında kalacaktır.

Türk Hukukunda Belirleyici Hüküm: SPKn m. 35/B f. 6 ve f. 8

Kripto varlık hizmet sağlayıcıları ve kripto varlıklara ilişkin hükümler — SPKn m. 35/B f. 6 ve f. 8 (Ek:26/6/2024-7518/3 md.)

(6) Sermaye piyasası araçlarına özgü haklar sağlayan kripto varlıklara ilişkin olarak düzenleyici işlemler tesis etmek, özel ve genel nitelikte kararlar almak ve tedbir ve yaptırım uygulamak konusunda Kurul yetkilidir. Kurul, sermaye piyasası araçlarına özgü haklar sağlayan kripto varlıklar dışında, dağıtık defter teknolojisinin veya benzer bir teknolojik altyapının geliştirilmesi suretiyle oluşturulan, değeri bu teknolojiden ayrıştırılamayan nitelikte olan kripto varlıkların satış ya da dağıtımının, Kanunun sermaye piyasası araçlarıyla ilgili hükümlerine tabi olmaksızın platformlar nezdinde yapılabilmesi konusunda esaslar belirleyebilir. […] Bu kapsamda bir kripto varlığın teknolojik özelliklerinin uygun görülmesi ve bunların satış ya da dağıtımına izin verilmesi bunların kamuca tekeffülü anlamına gelmez. Bu kripto varlıkların satış ya da dağıtımının yapılması suretiyle halktan para toplayanlar ile bunlara fon sağlayanlar arasındaki ilişkiler genel hükümlere tabidir. Bu işlemler sırasında Kurulca belirlenecek şekilde hazırlanan ve ilan edilen her türlü bilgilendirme dokümanını imzalayan gerçek ve tüzel kişiler bu dokümanlarda yer alan yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgilerden kaynaklanan zararlardan müteselsilen sorumludur.

(8) Bu maddenin altıncı fıkrasında belirtilen nitelikteki kripto varlıklar ile 35/C maddesinin ikinci fıkrasındaki esaslar dâhilinde platformlarda işlem gören kripto varlıklar dışındaki kripto varlıklara bu Kanun uygulanmaz.

Sermaye piyasası araçlarının kaydileştirilmesi — SPKn m. 13/1 (Ek cümleler:26/6/2024-7518/2 md.)

[…] Kurul, sermaye piyasası araçlarının bu madde hükümlerine göre kayden ihraç edilerek MKK tarafından izlenmesi yerine, kripto varlık olarak ihracına ve bunların oluşturulup saklandıkları kripto varlık hizmet sağlayıcıları tarafından sunulan elektronik ortam nezdinde kayden izlenmesine ilişkin esaslar belirleyebilir. Sermaye piyasası araçlarının kripto varlık olarak ihracı hâlinde; hakların izlenmesi, üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi ve devredilmesinde, bunların oluşturulup saklandıkları elektronik ortamdaki kayıtlar esas alınır. Kurul, bu elektronik ortamdaki kayıtlarla MKK sistemi arasında entegrasyon sağlanmasını zorunlu tutabilir. Bu fıkranın uygulanmasına ilişkin usul ve esaslar Kurul tarafından belirlenir.

Bu üç hükmün birlikte okunması şu haritayı verir: (i) Sermaye piyasası araçlarına özgü haklar sağlayan kripto varlıklar tamamen SPK'nın yetki alanındadır. (ii) Bunların dışında kalan ve değeri teknolojiden ayrıştırılamayan kripto varlıklar için SPK, sermaye piyasası araçlarına ilişkin hükümlere tabi olmaksızın bir satış/dağıtım rejimi belirleyebilir. (iii) Bu iki grup ile platformlarda listelenen varlıklar dışındaki kripto varlıklara ise Sermaye Piyasası Kanunu hiç uygulanmaz. (iv) Buna karşılık, klasik bir sermaye piyasası aracı da artık kripto varlık olarak ihraç edilebilir.

Nitelendirme Kim Yapar? İhraççının Adlandırması Bağlayıcı Değildir

Bir kripto varlığa ilişkin sermaye piyasası aracı belirlemesi yapılırken, hangi hukuk sistemi açısından belirlemenin yapıldığının önem taşımasının yanında, o kripto varlığın niteliğinin de zaman içerisinde değişebileceği göz ardı edilmemelidir. Bu konuda yapılacak değerlendirmelerin, mevcut durumda, kesin çizgileri bulunmaz. Ancak temel ilke nettir:

Bir kripto varlık ihraççısı tarafından ne şekilde nitelendirilirse nitelendirilsin, ona ilişkin hukuki değerlendirmeler bundan bağımsız olarak yapılmalıdır. Bu hukuki nitelendirme yapılırken özellikle kripto varlığın katılımcılara sağladığı menfaatlerin niteliği ve özellikleri esas alınmalıdır.

Karşılaştırmalı uygulama: SEC'in Munchee kararı

ABD Sermaye Piyasası Kurulu (SEC), Mun token kripto varlığı hakkındaki soruşturma raporunda, bir kripto varlığın birden fazla kategoride değerlendirilebileceği yönündeki aynı değerlendirmeyi yapmaktadır. SEC, Mun token kripto varlığının yararlanma özelliği yanı sıra yatırım sözleşmesi olma şartlarını taşıdığından bahisle, Mun token kripto varlıklarının sermaye piyasası aracı olduğuna karar vermiştir (SEC, In the Matter of Munchee Inc., Securities Act Release No. 10445, File No. 3-18304, 11.12.2017).

Mun token, Ethereum blokzinciri üzerinde yaratılmış bir kripto varlık olup, restoranların puanlanabileceği bir çevrimiçi uygulamada kullanıcıların uygulama içi satın alma işlemlerini gerçekleştirmelerine olanak tanımaktadır. Yani teorik olarak bir "utility token" olarak tasarlanmıştır. SEC'in yaklaşımı, tasarım niyetinin değil fiilî ekonomik gerçekliğin esas alındığını göstermesi bakımından Türk uygulaması için de yol göstericidir.

Karşılaştırmalı uygulama: Avrupa Birliği'nin MiCA kategorileri

Avrupa Birliği, (AB) 2023/1114 sayılı MiCA Tüzüğü ile üçlü bir kategori benimsemiştir:

MiCA kategorisi	Özelliği	Türk hukukundaki karşılığı
Asset-referenced token (varlığa referanslı token)	Değeri birden fazla resmî para birimine, bir emtiaya, bir kripto varlığa veya bunların bileşimine referansla istikrarlı tutulmaya çalışılan token	Ayrı bir kategori yoktur; SPKn m. 3/1-(bb)'deki genel kripto varlık tanımına girer
E-money token (elektronik para tokenı)	Değeri tek bir resmî para birimine referansla istikrarlı tutulmaya çalışılan token	Ayrı bir kategori yoktur. Türk hukukunda elektronik para 6493 sayılı Kanun'da ayrıca tanımlanmıştır ve kripto varlıktan farklıdır
Diğer kripto varlıklar	İlk iki kategoriye girmeyen tüm kripto varlıklar	Genel kripto varlık tanımı

MiCA'nın III. ve IV. Başlıkları (varlığa referanslı ve elektronik para tokenları) 30 Haziran 2024, diğer hükümlerinin büyük bölümü ise 30 Aralık 2024 tarihinden itibaren uygulanmaya başlanmıştır (MiCA m. 149). Türk hukuku bu kategorik ayrımı benimsememiş, bunun yerine tek ve geniş bir tanım ile hizmet sağlayıcı odaklı bir rejim tercih etmiştir. Bu tercih, Türkiye'de faaliyet gösteren projeler bakımından AB'ye kıyasla token düzeyinde daha az, hizmet sağlayıcı düzeyinde ise daha yoğun bir düzenleme anlamına gelir.

Platformda İşlem Görme: Listeleme Kriterleri

Bir kripto varlığın Türkiye'de bir platformda işlem görebilmesi, ayrı bir süzgeçten geçmeyi gerektirir. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 21, listelenebilecek kripto varlıkların taşıması gereken asgari nitelikleri saymıştır:

Listelenebilecek kripto varlıklar — III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 21/1

(1) 17 nci maddenin ikinci fıkrası hariç olmak üzere, platformlarda Kurulca yetkilendirilmiş saklama kuruluşlarında saklanabilen kripto varlıkların listelenmesi esastır. Platformlarda listelenecek kripto varlıkların aşağıda yer alan esaslara uygun olması gerekir:

a) 16 ncı maddenin birinci, üçüncü ve dördüncü fıkralarında belirlenen esaslara uygun nitelikte olması.

b) Kripto varlığın dayanak varlığının ihracına ve alım satım işlemlerine konu edilmesine ilişkin olarak ilgili otoritelerce sınırlama veya yasak getirilmemiş olması, yasal düzenlemeleri aşacak şekilde veya önemli ölçüde bu amaçla kullanılabilecek nitelikte olmaması.

c) Proje sahibine tek taraflı olağanüstü hak sağlayacak şekilde oluşturulmamış olması.

ç) Proje sahibinin suçtan kaynaklanan malvarlığı değerlerini aklama ve terörizmin finansmanı ile 7262 sayılı Kanun hükümleri kapsamında ulusal veya uluslararası yasaklı listelerinde olmaması.

d) Cüzdan adreslerini gizleyerek transfer işlemlerine imkan sağlayan nitelikte olmaması.

e) Soğuk cüzdanlarda saklanabilir özellikte olması.

Ayrıca platformlar, Tebliğ m. 22 uyarınca yazılı bir listeleme ve listeden çıkarma prosedürü oluşturmak zorundadır. Bu prosedürde, m. 21'deki kriterlerin yanı sıra asgari olarak şu hususlar dikkate alınır: kripto varlığın kullanıcısına bir hak tanıyıp tanımadığı ve bu hakkın niteliği; işlem hacmi ve dolaşımdaki arzı; arzının sınırlı olup olmadığı; işlem hızı ve maliyetler; sistemlerin güvenilirliği; işlemlerin takip edilebilirliği; geçmiş fiyat hareketleri; fiyat manipülasyonuna veya dolandırıcılığa yatkın olup olmadığı; değerinin algoritmik olarak belirlenip belirlenmediği; proje sahibinin geçmişi; temsil ettiği hakların kullanılabilirliği; yurt içi ve yurt dışı düzenlemelere göre durumu; bir kişi ya da grubun sahiplik veya kontroldeki ağırlığının derecesi; ve çatallanma (fork) işlemleriyle ilgili potansiyel güvenlik riskleri.

Yatırımcı için pratik anlamı: Bir kripto varlığın platformlarca listelenmiş olması bunların kamuca tekeffülü anlamına gelmez (III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 22/2; SPKn m. 35/C f. 2). Aynı şekilde SPKn m. 35/C f. 4 uyarınca platformlara Kurul tarafından faaliyet izni verilmiş olması, işlemlerin kamunun güvencesi altında olduğu anlamına gelmez ve kripto varlıklar SPKn m. 82'de düzenlenen yatırımcı tazmin hükümlerine tabi değildir.

NFT'ler ve Oyun İçi Varlıklar: Ayrı Bir Rejim

Misli olmayan tokenler (NFT) ve oyun içi varlıklar, mevzuatta ayrı bir yere konumlandırılmıştır:

Diğer hizmetler — III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 7/1

(1) Kripto varlık hizmet sağlayıcıların yetkili oldukları hizmet ve faaliyetlere bağlı olarak sunabilecekleri diğer hizmetler şunlardır:

a) Dijital varlıkların temsilini ve sahipliğini kaydetmek için kullanılan, misli olmayan ve benzersiz nitelikteki varlıklar ile sadece sanal oyunlarda çeşitli unsurlar oluşturmak ya da temin etmek amacıyla kullanılan varlıkların alım-satım, ilk satış ya da dağıtım, takas, transfer ve saklama işlemleri.

b) Kripto varlıklara ilişkin olarak finansal analiz yapılması ve genel tavsiyede bulunulması hizmetleri.

Aynı Tebliğ m. 10/6 uyarınca, asli faaliyeti yalnızca bu tür varlıkların alım, satım, ilk satış ya da dağıtım, takas, transfer ve saklama işlemlerini gerçekleştirmek olan kuruluşların faaliyetleri platform faaliyeti olarak değerlendirilmez. Tebliğ m. 21/3 ise bu varlıkları listeleme esasları dışında bırakmıştır.

Ancak dikkat: Bir NFT projesi, sahibine kâr payı, gelir paylaşımı veya ortaklık benzeri bir menfaat sağlıyorsa, "NFT" adlandırması onu sermaye piyasası mevzuatının dışında tutmaya yetmez. Nitelendirme, adlandırmaya değil sağlanan menfaatin niteliğine bakılarak yapılır.

Yatırım Danışmanlığı ve Portföy Yöneticiliği: Sıkı Sınırlar

Kripto varlıklara yönelik yatırım danışmanlığı ve portföy yöneticiliği yapılmasına ilişkin usul ve esaslar SPKn m. 35/C f. 8 uyarınca Kurul tarafından belirlenir. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 15 bu konuda oldukça sıkı sınırlar getirmiştir:

Yatırım danışmanlığı yalnızca, hizmetin alınacağı platform nezdindeki kripto varlık büyüklüğünün cari değeri asgari 50.000.000,00-TL olan müşterilere yönelik olarak yapılabilir (m. 15/1).
Dört yıllık lisans eğitimi veren kurumlardan mezun ve finans piyasalarında en az üç yıllık tecrübesi olan yeterli sayıda yatırım danışmanının istihdam edilmesi ve araştırma birimi kurulması gerekir (m. 15/2).
Müşteri portföylerinin, müşterinin sözlü yetkisine istinaden yönetilmesi yasaktır (m. 15/3).
Finansal analiz yapılması ve genel tavsiyede bulunulması, yatırım danışmanlığı faaliyeti olarak değerlendirilmez (m. 15/4).

Ayrıca III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 14 uyarınca platformlar nezdinde listelenmiş kripto varlıklar kaldıraçlı olarak alınıp satılamaz, türev araç sözleşmelerine ve Kurulun kredili işlem düzenlemeleri uyarınca kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemlerine konu edilemez.

Uygulama Rehberi: Token Projesi Değerlendirme Kontrol Listesi

Token sahibine ne veriyor? Ortaklık, kâr payı, gelir paylaşımı veya alacak hakkı veriyorsa menkul kıymet benzeri sayılma riski yüksektir.
Getiri beklentisi başkasının çabasına mı bağlı? Yatırımcının kazancı proje ekibinin faaliyetine bağlıysa, bu güçlü bir "yatırım sözleşmesi" göstergesidir.
Tanıtım dili nasıl? Whitepaper ve pazarlama materyallerinde "değer artışı", "yatırım getirisi", "kâr" vurguları yapılıyorsa, nitelendirme buna göre şekillenir.
Kullanım alanı gerçek mi? Utility token iddiasının geçerli olabilmesi için, tokenin fiilen kullanılabildiği çalışan bir platform bulunmalıdır.
Değer teknolojiden ayrıştırılabiliyor mu? SPKn m. 35/B f. 6'nın ikinci cümlesi, değeri teknolojiden ayrıştırılamayan varlıklar için özel bir kapı açmaktadır.
Proje sahibine tek taraflı olağanüstü hak veriliyor mu? Veriliyorsa, III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 21/1-(c) uyarınca Türkiye'de listelenemez.
Soğuk cüzdanda saklanabiliyor ve adres gizlemeye imkân vermiyor mu? Bu iki teknik kriter, listeleme için zorunludur (m. 21/1-(d) ve (e)).
Akıllı sözleşme incelendi mi? Tebliğ m. 16/1 uyarınca platformlar, aracılık edecekleri her bir kripto varlığın akıllı sözleşmelerine yazılacak asgari unsurları kontrol etmek ve sözleşmelerin doğruluğunu incelemekle yükümlüdür.
Farklı bir otoritenin alanına giriyor mu? Tebliğ m. 16/4 uyarınca konusu ve niteliği itibarıyla farklı kurum ve kuruluşların düzenleme alanına giren varlıkların token olarak satışında, platformlar ilgili mevzuattaki şartların yerine getirildiğini teyit etmekle yükümlüdür.
Bilgilendirme dokümanı kim imzalıyor? SPKn m. 35/B f. 6 son cümlesi uyarınca bu dokümanları imzalayan gerçek ve tüzel kişiler, yanlış, yanıltıcı veya eksik bilgilerden kaynaklanan zararlardan müteselsilen sorumludur.

Token İhracı ve Kripto Varlık Nitelendirmesinde Hukuki Destek — LimanLegal Hukuk Bürosu

Token projelerinde en pahalı hata, varlığın nitelendirilmesinin projenin kendi adlandırmasına bırakılmasıdır. Sermaye piyasası aracı sayılan bir varlığın izinsiz halka arzı, hem idari yaptırım hem cezai sorumluluk hem de yatırımcılara karşı müteselsil tazmin sorumluluğu doğurur. Bu değerlendirme, ihraçtan önce yapılmalıdır.

İstanbul Kartal'da bulunan LimanLegal Hukuk Bürosu; token nitelendirmesi, bilgilendirme dokümanlarının hazırlanması, listeleme süreçleri ve kripto varlık yatırımcılarının hak arama süreçlerinde hukuki destek sunmaktadır.

Hemen İletişime Geçin

Sıkça Sorulan Sorular (SSS)

Kripto varlıklar kaç türe ayrılır?

Uluslararası düzeyde kabul gören net bir sınıflandırma yoktur; OECD, kapsayıcı bir sınıflandırma yönteminin bulunmadığını ifade etmektedir. En yaygın yöntem üçlü sınıflandırmadır: yarar sağlayan kripto varlıklar (utility tokens), para benzeri kripto varlıklar (payment tokens) ve menkul kıymet benzeri kripto varlıklar (security tokens). Ayrıca blokzincir üzerindeki işlevine göre doğal (native) ve doğal olmayan (non-native) token ayrımı da yapılmaktadır.

Utility token nedir?

Yarar sağlayan kripto varlıklar, blokzincir tabanlı bir altyapı aracılığı ile bir çevrimiçi uygulama ya da dijital hizmetten yararlanmayı sağlar. Kullanıcı, kripto varlık ile bir talep imkânı elde eder; bu kripto varlıklar yalnızca ilgili çevrimiçi platformda kullanılır. Filecoin ve Brave tarayıcısının Basic Attention Token (BAT) kripto varlığı bu türe örnek gösterilmektedir.

Payment token ile utility token arasındaki fark nedir?

İkisi de çıkarana karşı bir talep imkânı vermez ve kendileri ekonomik değer taşır. Aralarındaki son fark, yarar sağlayan kripto varlıkların kullanımının belirli bir çevrimiçi platformda sınırlandırılmış olmasıdır. Para benzeri kripto varlıklar ise böyle bir platform sınırlaması taşımaz; sahibi bunları değer depolama, değişim ve tasarruf ihtiyaçlarından birini veya birkaçını gerçekleştirmek için kullanır.

Security token nedir?

Menkul kıymet benzeri kripto varlıklar, kripto varlığı ihraç eden girişimde ortaklık veya o girişime karşı ileri sürülecek bir alacaklılık hakkına benzer menfaatler sağlar. Nitelikleri itibariyle pay, tahvil gibi menkul kıymetlere benzerlik gösterirler. Genel olarak bir girişimin sermaye sağlamak ya da bir projesi için fon kaynağı bulmak amacıyla kripto varlık çıkarıp arz etmesi sonucunda ortaya çıkar; bu anlamda kripto varlık ilk arzı (ICO) kavramı ile ilgilidir.

Bir token birden fazla kategoriye girebilir mi?

Evet. Gerçekten de bir kripto varlık, birden fazla kripto varlık türünün niteliklerini bünyesinde taşıyabilir. Birden fazla grubun özelliğini gösteren bir kripto varlık söz konusu olduğunda, kripto varlığın birçok kategoride değerlendirilebileceği düşünülebilir. ABD Sermaye Piyasası Kurulu (SEC) da Mun token hakkındaki soruşturma raporunda aynı değerlendirmeyi yapmıştır.

İhraççının tokeni "utility" diye adlandırması bağlayıcı mıdır?

Hayır. Bir kripto varlık ihraççısı tarafından ne şekilde nitelendirilirse nitelendirilsin, ona ilişkin hukuki değerlendirmeler bundan bağımsız olarak yapılmalıdır. Bu hukuki nitelendirme yapılırken özellikle kripto varlığın katılımcılara sağladığı menfaatlerin niteliği ve özellikleri esas alınmalıdır. SEC, Mun token'ın yararlanma özelliği yanı sıra yatırım sözleşmesi olma şartlarını taşıdığından bahisle sermaye piyasası aracı olduğuna karar vermiştir.

Türk hukukunda hangi kripto varlıklar Sermaye Piyasası Kanunu'na tabidir?

SPKn m. 35/B f. 8 uyarınca, m. 35/B f. 6'da belirtilen nitelikteki kripto varlıklar (sermaye piyasası araçlarına özgü haklar sağlayanlar ve Kurulca esasları belirlenenler) ile m. 35/C f. 2 esasları dâhilinde platformlarda işlem gören kripto varlıklar dışındaki kripto varlıklara bu Kanun uygulanmaz. Yani Kanun, tüm kripto varlıkları değil, belirli nitelikteki varlıkları ve platformlarda işlem görenleri kapsar.

Sermaye piyasası aracı kripto varlık olarak ihraç edilebilir mi?

Evet. SPKn m. 13/1'e 7518 sayılı Kanun ile eklenen cümleler uyarınca Kurul, sermaye piyasası araçlarının kayden ihraç edilerek MKK tarafından izlenmesi yerine kripto varlık olarak ihracına ve kripto varlık hizmet sağlayıcıları tarafından sunulan elektronik ortam nezdinde kayden izlenmesine ilişkin esaslar belirleyebilir. Bu hâlde hakların izlenmesi, üçüncü kişilere karşı ileri sürülebilmesi ve devredilmesinde elektronik ortamdaki kayıtlar esas alınır.

ICO (kripto varlık ilk arzı) nedir?

Menkul kıymet benzeri kripto varlıklar, genel olarak bir girişimin sermaye sağlamak ya da bir projesi için fon kaynağı bulması amacıyla kripto varlık çıkarıp arz etmesi ve karşılığında fon toplaması sonucunda ortaya çıkar. Bu, kripto varlık ilk arzı (initial coin offering) kavramıdır. Türk hukukunda platformların ilk satış ya da dağıtıma aracılık hizmeti III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 16'da düzenlenmiştir.

Bir kripto varlık platformda listelenmişse güvenli midir?

Hayır. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 22/2 ve SPKn m. 35/C f. 2 uyarınca bir kripto varlığın platformlarca listelenmiş olması bunların kamuca tekeffülü anlamına gelmez. Ayrıca SPKn m. 35/C f. 4 uyarınca platformlara faaliyet izni verilmiş olması işlemlerin kamunun güvencesi altında olduğu anlamına gelmez ve kripto varlıklar SPKn m. 82'deki yatırımcı tazmin hükümlerine tabi değildir.

Türkiye'de her kripto varlık listelenebilir mi?

Hayır. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 21/1 uyarınca listelenecek kripto varlıkların; proje sahibine tek taraflı olağanüstü hak sağlayacak şekilde oluşturulmamış olması, proje sahibinin ulusal veya uluslararası yasaklı listelerde bulunmaması, cüzdan adreslerini gizleyerek transfer işlemlerine imkân sağlayan nitelikte olmaması ve soğuk cüzdanlarda saklanabilir özellikte olması gerekir. Ayrıca dayanak varlığının ihracına ilgili otoritelerce sınırlama veya yasak getirilmemiş olmalıdır.

NFT'ler kripto varlık mıdır?

NFT'ler mevzuatta ayrı bir yerde konumlandırılmıştır. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 7/1-(a) uyarınca dijital varlıkların temsilini ve sahipliğini kaydetmek için kullanılan misli olmayan ve benzersiz nitelikteki varlıklar ile sanal oyun varlıklarının işlemleri "diğer hizmetler" kapsamındadır. Tebliğ m. 21/3 bu varlıkları listeleme esasları dışında bırakmış, m. 10/6 ise asli faaliyeti yalnızca bu varlıklar olan kuruluşların faaliyetlerini platform faaliyeti saymamıştır. Ancak bir NFT projesi kâr payı veya ortaklık benzeri menfaat sağlıyorsa, adlandırma onu sermaye piyasası mevzuatının dışında tutmaya yetmez.

Kripto varlıklarda kaldıraçlı işlem yapılabilir mi?

Hayır. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 14 uyarınca platformlar nezdinde listelenmiş kripto varlıklar kaldıraçlı olarak alınıp satılamaz, türev araç sözleşmelerine ve Kurulun kredili işlem düzenlemeleri uyarınca kredili alım, açığa satış ve ödünç işlemlerine konu edilemez.

Kripto varlıklar için yatırım danışmanlığı alınabilir mi?

Sınırlı olarak. III-35/B.2 sayılı Tebliğ m. 15/1 uyarınca yatırım danışmanlığı faaliyeti yalnızca, hizmetin alınacağı platform nezdindeki kripto varlık büyüklüğünün cari değeri asgari 50.000.000 TL olan müşterilere yönelik olarak yapılabilir. Ayrıca müşteri portföylerinin müşterinin sözlü yetkisine istinaden yönetilmesi yasaktır (m. 15/3). Finansal analiz yapılması ve genel tavsiyede bulunulması ise yatırım danışmanlığı sayılmaz.

MiCA ile Türk düzenlemesi arasındaki temel fark nedir?

MiCA, kripto varlıkları varlığa referanslı token, elektronik para tokenı ve diğer kripto varlıklar olmak üzere üç kategoriye ayırarak token düzeyinde ayrıntılı bir rejim kurar. Türk hukuku ise bu kategorik ayrımı benimsememiş; tek ve geniş bir kripto varlık tanımı ile hizmet sağlayıcı odaklı bir lisans rejimi tercih etmiştir. Bu, Türkiye'de token düzeyinde daha az, hizmet sağlayıcı düzeyinde daha yoğun bir düzenleme anlamına gelir.

Önemli: Bu yazıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel hukuki görüş yerine geçmez. Bir kripto varlığın hukuki niteliğinin somut olaya göre değişebileceğini, aynı varlığın zaman içinde farklı nitelendirilebileceğini ve nitelendirmenin doğrudan cezai ve idari sorumluluk doğurabileceğini hatırlatırız. Bu yazı ayrıca yatırım tavsiyesi niteliği taşımaz. Somut durumunuza özgü değerlendirme için bir avukattan destek almanızı öneririz.

Kaynaklar ve dayanaklar
— 6362 sayılı Sermaye Piyasası Kanunu m. 3, 13, 35/B, 35/C, 82 (mevzuat.gov.tr)
— Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcıların Çalışma Usul ve Esasları ile Sermaye Yeterliliği Hakkında Tebliğ (III-35/B.2) m. 7, 10, 14, 15, 16, 21, 22, RG 13.03.2025/32840
— Kripto Varlık Hizmet Sağlayıcıların Kuruluş ve Faaliyet Esasları Hakkında Tebliğ (III-35/B.1), RG 13.03.2025/32840
— Ödemelerde Kripto Varlıkların Kullanılmamasına Dair Yönetmelik, RG 16.04.2021/31456
— Regulation (EU) 2023/1114 on Markets in Crypto-Assets (MiCA), OJ 9.6.2023, Art. 3, 149
— SEC, In the Matter of Munchee Inc., Securities Act Release No. 10445, File No. 3-18304 (11.12.2017)
— OECD, "Regulatory Approaches to the Tokenisation of Assets", OECD Blockchain Policy Series, 2021
— İsviçre Borçlar Kanunu (OR) Art. 973d vd. — Registerwertrecht

Bu yazı genel bilgilendirme amacıyla hazırlanmıştır; hukuki tavsiye niteliği taşımaz. Somut olayınıza ilişkin değerlendirme için LimanLegal Hukuk Bürosu ile iletişime geçebilirsiniz.