Hakediş ve İhtirazi Kayıt: Danıştay'ın İptal Kararından Sonra Yüklenicinin Hak Kaybı

Yapım işlerinde yüklenicinin en büyük alacak kaybı, çoğu zaman mahkemede değil şantiyede, bir hakediş raporunun altına atılan imzada gerçekleşir. Yargıtay'ın müstakar uygulamasına göre, sözleşmenin eki olan genel şartnamede öngörülen usule uygun biçimde ihtirazi kayıt konulmadan imzalanan hakediş, yüklenici aleyhine kesinleşir ve o hakedişe bağlı haklar düşer. Bu ağır sonucu doğuran hüküm — Yapım İşleri Genel Şartnamesi m. 39/4-(e) — Danıştay 13. Dairesi'nin 06.06.2023 tarihli kararıyla iptal edilmiş ve Kamu İhale Kurulu'nun 16.08.2023 tarihli kararıyla yürürlükten kaldırılmıştır. Ne var ki iptal, hâlihazırda yürürlükteki sözleşmelere otomatik olarak yansımamakta; bölge adliye mahkemeleri, hükmün sözleşmenin bir normu hâline geldiği gerekçesiyle uygulanmaya devam edeceğini kabul etmektedir. Bu rehberde, İstanbul'da inşaat ve kamu ihale hukuku alanında çalışan LimanLegal Hukuk Bürosu olarak hakediş ve ihtirazi kayıt rejimini kanun metinleri ve güncel içtihat ışığında ele alıyoruz.

Kısa cevaplar

·       Hakediş alacağı asıl alacaktır, fer'i alacak değildir. Bu nedenle ihtirazi kayıt konulmadan ödemenin kabulünün asıl alacağı sona erdirmemesi gerekir.

·       Yargıtay uygulaması bunun aksi yönündedir: usulüne uygun ihtirazi kayıt konulmadan imzalanan hakediş, yüklenici aleyhine kesinleşir ve müteahhit buna itiraz edemez.

·       Genel şartname hükümleri delil sözleşmesi niteliğindedir (HMK m. 193) ve mahkemece re'sen gözetilir; taraflar ileri sürmese dahi dikkate alınır.

·       Sözleşme dışı imalatlar için ihtirazi kayıt aranmaz. Hakedişe hiç girmeyen imalat kalemleri bakımından ihtirazi kayıttan söz edilemez; bu bedeller ayrıca talep edilebilir.

·       Danıştay iptal etti. Danıştay 13. Dairesi, 06.06.2023 tarihli, E. 2023/403, K. 2023/2899 sayılı kararıyla Yapım İşleri Genel Şartnamesi m. 39/4-(e) bendini iptal etmiştir.

·       KİK hükmü kaldırdı. Kamu İhale Kurulu'nun 16.08.2023 tarihli ve 2023/DK.D-210 sayılı kararıyla anılan bent yürürlükten kaldırılmıştır (hizmet alımları için 2023/DK.D-208).

·       Ancak mevcut sözleşmeler için hikâye bitmedi. Bölge adliye mahkemeleri, şartname hükmünün sözleşmenin eki olarak "sözleşmenin bir normu hâline geldiğini" ve taraflar arasında uygulanmaya devam edeceğini kabul etmektedir.

·       İhtirazi kaydın şekli katıdır. Yargıtay, "idareye verilen … tarihli dilekçemde yazılı ihtirazi kayıtla" ifadesini noktası noktasına aramakta; gerekçesiz ve dilekçesiz "itirazı kaydıyla" biçimindeki şerhleri usulüne uygun saymamaktadır.

·       Faiz ayrı bir konudur. Fer'i hak niteliğindeki faiz, TBK m. 131/II uyarınca sözleşmeyle veya ifa anına kadar yapılacak bir bildirimle saklı tutulmalıdır.

·       Fatura ile hakediş çelişirse hakediş esastır. Ancak faturaya TTK m. 21/2 uyarınca sekiz gün içinde itiraz edilmemesi de ayrı sonuçlar doğurur.

Bayındırlık İşleri Genel Şartnamesi (BİGŞ)

2886 sayılı Devlet İhale Kanunu dönemine ait ve buna atıf yapan sözleşmeler

m. 39

m. 40

Yapım İşleri Genel Şartnamesi (YİGŞ) — 2002/2003 metni

Erken dönem 4735 sayılı Kanun uygulaması

m. 40

m. 41

Yapım İşleri Genel Şartnamesi (YİGŞ) — 04.03.2009 tarihli, 27159 (mükerrer) RG'de yayımlanan metin

Yürürlükteki metin; 4735 sayılı Kanun'a göre sözleşmeye bağlanan yapım işleri

m. 39

m. 40

Madde numarası tuzağı: Yargıtay kararlarında hem "YİGŞ m. 39 ve 40" hem "YİGŞ m. 40 ve 41" ifadelerine rastlanması, madde numaralarının değişmiş olmasından kaynaklanmaktadır. Dilekçede ve savunmada, sözleşmenin imzalandığı tarihte yürürlükte olan metnin madde numarası kullanılmalıdır. Yanlış maddeye atıf, itirazın esasa girilmeden reddine yol açmaz ama tartışmayı zorlaştırır.

BİGŞ m. 39 — Geçici Hakediş Raporları

"Müteahhit tarafından yapılan yapım ve hizmet işlerinin bedelleri, sözleşmeye ekli birim fiyat cetvelinde veya keşif özetinde yazılı veya sonradan düzenlenen onaylı yeni fiyatlar üzerinden hesaplanarak, yaptığı indirime, sözleşmedeki kayıtlara ve ilgili kanunlara göre yapılacak kesintiler de çıktıktan sonra, sözleşmenin ödemeye ilişkin hükümleri çerçevesinde kendisine ödenir.

[…]

Müteahhidin yaptığı işler ile ihzarattan doğan alacakları, metrajlara göre hesaplanarak sözleşme hükümleri uyarınca kesin ödeme niteliğinde olmamak ve kazanılmış hak sayılmamak üzere geçici hakediş raporları ile ödenir. Metrajlar, yeşil defter ve eklerinde gösterilir.

[…]

Düzenlenen hakediş raporunun işleme konulabilmesi için, Müteahhit veya işbaşında bulunan vekili tarafından imzalanmış olması gereklidir.

Müteahhit veya vekili, bildirilen günde, hakedişe esas ölçülerin alınmasında hazır bulunmazsa kontrol teşkilatı ölçümleri tek başına yaparak hakediş raporunu düzenler ve müteahhidin bu husustaki itirazları kabul edilmez.

Hakediş raporu düzenlendikten sonra bir hafta içinde Müteahhit raporu imzalamazsa kontrol teşkilatı hakediş raporunu İdareye gönderir ve rapor Müteahhit tarafından imzalanıncaya kadar İdarede hiç bir işlem yapılmaksızın bekletilir.

Müteahhidin geçici hakedişlere itirazı olduğu takdirde, karşı görüşlerinin neler olduğunu ve dayandığı gerekçeleri, İdareye vereceği ve bir örneğini de hakediş raporuna ekleyeceği dilekçesinde açıklaması ve hakediş raporunu «İdareye verilen ……… tarihli dilekçemde yazılı ihtirazı kayıtla» cümlesini yazarak imzalaması gereklidir. Eğer müteahhidin, hakediş raporunun imzalanmasından sonra tahakkuk işlemi yapılıncaya kadar, yetkililer tarafından yapılabilecek düzeltmelere bir itirazı olursa hakedişin kendisine ödendiği tarihten başlamak üzere en çok on gün içinde bu itirazını dilekçe ile İdareye bildirmek zorundadır. Müteahhit itirazını bu şekilde bildirmediği takdirde hakedişi olduğu gibi kabul etmiş sayılır.

BİGŞ m. 40 — Kesin Hakediş Raporu ve Hesap Kesilmesi

İşin geçici kabulü yapıldıktan sonra, kesin hakediş raporunun düzenlenmesine esas olacak kesin metraj ve hesapların tamamlanmasına başlanır. Bunlar; biri asıl olmak üzere en az üç kopya hâlinde düzenlenir.

Müteahhidin kesin hakediş raporunun düzenlenmesinde sadece kesin metraj ve hesaplar sonucunda bulunan miktarlar esas alınacak ve bunlarla geçici hakediş raporlarındaki rakamlar arasında bulunabilecek farklara bakılmayacaktır.

[…]

Müteahhidin kesin hesaplara itirazı varsa aynı inceleme süresi içinde İdareye yazılı olarak bildirmek zorundadır. Böyle yapmadığı takdirde kesin hesapla ilgili bütün belgeleri kayıtsız şartsız kabuletmiş sayılır ve bundan sonra bu hususta yapılacak herhangi bir itiraz artık dikkate alınmaz.

Kesin hesapların idareye tesliminden sonra İdarece incelenmesi sırasında yapılabilecek değişikliklere müteahhidin bir itirazı olursa itirazlarının yerlerini açık seçik belirtmek suretiyle bu husustaki karşı görüşlerinin neler olduğunu ve dayandığı gerekçeleri (39). maddenin «a» bendindeki usuller çerçevesinde dilekçe ile İdareye bildirir.

Geçici hakediş raporları — YİGŞ m. 39/4-(e) (iptal edilen hüküm)

"Yüklenicinin geçici hakedişlere itirazı olduğu takdirde, karşı görüşlerinin neler olduğunu ve dayandığı gerçekleri, idareye vereceği ve bir örneğini de hakediş raporuna ekleyeceği dilekçesinde açıklaması ve hakediş raporunun 'idareye verilen ........tarihli dilekçemde yazılı ihtirazî kayıtla' cümlesini yazarak imzalaması gereklidir. Eğer yüklenicinin, hakediş raporunun imzalanmasından sonra tahakkuk işlemi yapılıncaya kadar, yetkililer tarafından hakediş raporunda yapılabilecek düzeltmelere bir itirazı olursa hakedişin kendisine ödendiği tarihten başlamak üzere en çok on gün içinde bu itirazını dilekçe ile idareye bildirmek zorundadır. Yüklenici itirazlarını bu şekilde bildirmediği takdirde hakedişi olduğu gibi kabul etmiş sayılır."

 "Adı geçen 'şartnamenin kesin hakediş raporu' başlıklı 40. maddesinin 9. bendi ile 'geçici hakediş raporları' başlıklı 39. maddesinin 1-e bendinde kesin hakedişle ilgili 40. maddede yapılan atıf da dikkate alındığında yüklenicinin hakedişlere itirazı olduğu takdirde karşı görüşlerinin neler olduğunu ve dayandığı gerekçeleri, idareye vereceği ve bir örneğini de hakediş raporuna ekleyeceği dilekçesinde açıklaması ve hakediş raporunu 'idareye verilen …. tarihli dilekçemde yazılı ihtirâzi kayıtla' cümlesini yazarak imzalaması gerektiği, eğer yüklenicinin hakediş raporunun imzalanmasından sonra tahakkuk işlemi yapılıncaya kadar, yetkililer tarafından hakediş raporunda yapılabilecek düzeltmelere bir itirazı olursa, hakedişin kendisine ödendiği tarihten başlamak üzere en geç 10 gün içinde bu itirazını dilekçeyle idareye bildirmek zorunda olduğu, yüklenici itirazlarını bu şekilde bildirmediği taktirde hakedişi olduğu gibi kabul etmiş sayılacağı, belirtilmiştir. Sözleşmelerin bu hükmü, sözleşme ve dava tarihinde yürürlükte bulunan 6100 sayılı HMK'nın 193. maddesi hükmü gereğince delil sözleşmesi niteliğinde olduğundan, mahkemece kendiliğinden gözetilmelidir." 

— Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 23.01.2023 tarihli, E. 2022/431, K. 2023/193 sayılı karar

 "[…] sözleşme eki YİGŞ 39-40 maddelerinde açıklanan yöntemle usulüne uygun şekilde ihtirazi kayıt ileri sürülmediği, hakediş raporuna gerekçe belirtilmeksizin ve yazılı dilekçe verilmeksizin 'itirazı kaydıyla' ifadesiyle yapılan itirazın usulüne uygun olmadığı ve süresinde dilekçe verilmediğinden davacının hakediş raporlarını olduğu gibi kabul etmiş sayılacağı […]" 

— Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 09.02.2022 tarihli, E. 2021/1158, K. 2022/647 sayılı karar

Hiç şerh konulmadan imza

Hakediş olduğu gibi kabul edilmiş sayılır

Sadece "İK" veya "ihtirazi kayıtla" yazarak imza

Usulüne uygun değildir — dilekçe ve gerekçe eksiktir

Gerekçesiz "itirazı kaydıyla" ifadesi

Usulüne uygun değildir

İdareye gerekçeli dilekçe + bir örneği hakedişe ekli + hakedişte "idareye verilen … tarihli dilekçemde yazılı ihtirazi kayıtla" ifadesi

Usulüne uygundur

İmzadan sonraki düzeltmelere itiraz: ödemeden itibaren 10 gün içinde dilekçe

Usulüne uygundur

Hakedişe hiç girmeyen sözleşme dışı imalat

İhtirazi kayıt aranmaz

 "[…] hakedişlere ihtirazi kayıt konulmasa dahi bedeli yüklenici tarafından istenebilir. Ancak, fazla iş ya da iş değişikliği halinde yüklenicinin bu işler nedeniyle iş bedeli isteyebilmesi için ara ve kesin hakedişlere usulüne uygun olarak ihtirâzi kayıt ileri sürmesi gerekmektedir. Yapım İşleri Genel Şartnamesi sözleşmenin eki olduğundan şartnamenin 22. ve 23. maddelerinde sözleşme dışı imalât ya da iş değişikliği halinde sözleşmenin birim fiyatlı ya da götürü bedelli olmasına göre fazla imalâtın hesaplama yöntemi belirlenmiştir." 

— Ankara Bölge Adliye Mahkemesi 31. Hukuk Dairesi, 01.06.2021 tarihli, E. 2020/979, K. 2021/549 sayılı karar

 "Dava konusu Genel Şartname hükmü ile, geçici hak edişlere itiraz müessesesi düzenlenmiştir. Bahse konu düzenlemede; yüklenicinin geçici hak edişlere itirazının hak ediş raporuna eklenecek bir dilekçeyle açıklanması ve hak ediş raporunun bir itiraz şerhi ile imzalanması, ayrıca söz konusu raporun imzalanmasından sonra tahakkuk işlemi yapılıncaya kadar yetkililer tarafından hak ediş raporunda düzeltme yapılması halinde, bu düzeltmelere itirazın da hak edişin ödendiği tarihten başlamak üzere en çok on gün içinde dilekçe ile idareye bildirilmesi zorunluluğu getirilmiş; yüklenicinin itirazlarının bu şekilde bildirilmediği takdirde hak edişin olduğu gibi kabul edilmiş sayılacağı kuralı getirilmiştir. Söz konusu düzenleme ile yüklenicinin geçici hak edişlere itiraz hakkının belirli bir süreyle sınırlandırıldığı ve itiraz şerhi konulması koşuluna bağlandığı görülmektedir. Anılan koşul nedeniyle, yapılan bir iş ya da sunulan bir hizmet dolayısıyla katlanılan bir bedelin ve/veya uğranılan bir zararın talep edilememesi sonucu doğabilecektir. Bu yönde bir sınırlamanın, kanuni dayanağı bulunmadığı gibi 4735 sayılı Kanun'un amir hükmüne aykırı olarak sözleşme hükümlerinin uygulanmasında taraflar arasındaki eşitlik ilkesini zedeler biçimde ve yüklenici aleyhine sonuçlar doğurabilecek mahiyette, alacak hakkını ve hak arama özgürlüğünü kısıtlayıcı nitelik taşıdığı anlaşılmaktadır. Diğer yandan, temyize konu Daire kararında yer alan, 'Yapım İşleri Genel Şartnamesi'nin 40. maddesinin 1. fıkrasının (a) bendinde, birim fiyat esaslı sözleşmelerde kesin hesapların hangi esaslara göre yapılacağının düzenlendiği, yüklenicinin kesin hakediş raporunun düzenlenmesinde geçici hakediş raporlarındaki rakamlara itibar edilmeyeceği ve kesin metraj ve hesaplar sonucunda bulunan miktarların esas alınacağının belirtildiği; söz konusu düzenleme karşısında, yüklenicinin geçici hakediş sırasında ihtirazi kayıt koymadığı hususların kesin hakediş sırasında ileri sürülebileceği […] dava konusu düzenlemenin hak arama hürriyetini kısıtlamadığı' yönündeki değerlendirmeye karşılık; hakedişlere itirazın sadece birim fiyat sözleşmeleri değil, anahtar teslimi götürü bedel ve karma sözleşmeleri de kapsadığı, ayrıca hakedişe itirazın konusunu, yalnızca sonradan kesin hesapta düzeltilebilecek olan imalat miktarlarına/metrajlarına itirazın değil, fiyat farkı hesabına, yeni birim fiyata idarece önceden yazılı onay verildiği halde buna ilişkin proje değişikliği idarece onaylanmadığı için hakedişe dahil edilemeyen imalatlara itiraz gibi diğer muhtelif sebeplerin de oluşturabileceği hususu göz önünde bulundurulmalıdır." 

— Danıştay 13. Dairesi, 06.06.2023 tarihli, E. 2023/403, K. 2023/2899 sayılı karar (Danıştay İDDK'nın 03.11.2022 tarihli, E. 2022/861, K. 2022/3099 sayılı bozma kararı gerekçesiyle)

 "Buna göre idari yargı organlarınca verilen bir iptal kararının somut olayın özelliğine göre geçmişe etkili olmasında elbette yasal bir engel bulunmamaktadır. Eldeki uyuşmazlığa konu [YİGŞ]'in 39. maddesinde yer alan hükmün iptal edilmesi ile idari makamlarca anılan düzenlemenin uygulanması artık mümkün olmayıp, [YİGŞ]'in iptal edilen hükmünün anılan şartnameden çıkarılması gerekir, ancak somut olayda taraflar arasında özel hukuk sözleşmesi imzalanmış olup, [YİGŞ]'in ilgili hükmü artık idari bir düzenleyici işlem formundan çıkıp, sözleşmenin bir hükmü hâline gelmiştir. Dolayısıyla sözleşmenin bir normu hâline gelen [YİGŞ]'in ilgili hükmü taraflar arasında uygulanmaya devam edilecektir." 

— Gaziantep Bölge Adliye Mahkemesi 17. Hukuk Dairesi, 10.12.2025 tarihli, E. 2024/282, K. 2025/1636 sayılı karar (kesinleşmemiştir)

Pratik sonuç: 16.08.2023 tarihinden önce imzalanmış ve YİGŞ m. 39/4-(e)'yi eki olarak içeren sözleşmelerde, ihtirazi kayıt yükümlülüğü uygulanmaya devam edebilir. Bu nedenle iptal kararına güvenerek hakedişleri şerhsiz imzalamak ciddi risk taşımaktadır. İptal kararının sözleşmesel etkisi henüz Yargıtay tarafından nihai olarak çözülmemiş bir tartışmadır; kesinleşmiş bir BAM kararına dayanarak strateji kurmak yerine, her hakedişe usulüne uygun ihtirazi kayıt konulması en güvenli yoldur.

16.08.2023 öncesi imzalanmış, YİGŞ m. 39/4-(e) eki

Şartname hükmü sözleşmenin normu hâline geldiğinden uygulanmaya devam edebilir

Usulüne uygun ihtirazi kayıt koyun ve ayrıca iptal kararına dayanan itirazınızı saklı tutun

16.08.2023 sonrası imzalanmış

Kaldırılan bent sözleşme eki değildir

Yine de itirazınızı yazılı ve gerekçeli olarak idareye bildirin; ispat yükü size aittir

2886 sayılı Kanun'a tabi, BİGŞ eki

BİGŞ m. 39–40 uygulanır; Danıştay iptali BİGŞ'i kapsamaz

BİGŞ m. 39 usulüne göre ihtirazi kayıt zorunludur

Özel hukuk kişileri arasındaki alt yüklenici sözleşmesi

Genel şartnameye atıf varsa aynı rejim; yoksa genel hükümler

Sözleşmedeki atfı denetleyin

A. Asıl borca bağlı hak ve borçların sona ermesi — TBK m. 131

Asıl borç ifa ya da diğer bir sebeple sona erdiği takdirde, rehin, kefalet, faiz ve ceza koşulu gibi buna bağlı hak ve borçlar da sona ermiş olur.

İşlemiş faizin ve ceza koşulunun ifasını isteme hakkı sözleşmeyle veya ifa anına kadar yapılacak bir bildirimle saklı tutulmuş ise ya da durum ve koşullardan saklı tutulduğu anlaşılmaktaysa, bu faizler ve ceza koşulu istenebilir.

Taşınmaz rehnine, kıymetli evraka ve konkordatoya ilişkin özel hükümler saklıdır.

Faiz ayrı bir konudur. Yüklenicinin gecikmiş ödemeler için faiz talep edebilmesi, TBK m. 131/II uyarınca faiz hakkını sözleşmeyle veya ifa anına kadar yapılacak bir bildirimle saklı tutmasına bağlıdır. İstanbul Bölge Adliye Mahkemesi 14. Hukuk Dairesi bir kararında, ihtirazi kayıt ileri sürülmeden ödemelerin kabul edilmesi nedeniyle davacı yüklenicinin faiz talep etme hakkının düştüğünü belirtmiştir (İstanbul BAM 14. HD, 10.10.2024, E. 2021/1274, K. 2024/1418). Bu nedenle asıl alacak tartışmasından bağımsız olarak, her ödeme kabulünde faiz hakkının açıkça saklı tutulması gerekir.

3. Fatura ve teyit mektubu — TTK m. 21

(1) Ticari işletmesi bağlamında bir mal satmış, üretmiş, bir iş görmüş veya bir menfaat sağlamış olan tacirden, diğer taraf, kendisine bir fatura verilmesini ve bedeli ödenmiş ise bunun da faturada gösterilmesini isteyebilir.

(2) Bir fatura alan kişi aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde, faturanın içeriği hakkında bir itirazda bulunmamışsa bu içeriği kabul etmiş sayılır.

(3) Telefonla, telgrafla, herhangi bir iletişim veya bilişim aracıyla veya diğer bir teknik araçla ya da sözlü olarak kurulan sözleşmelerle yapılan açıklamaların içeriğini doğrulayan bir yazıyı alan kişi, bunu aldığı tarihten itibaren sekiz gün içinde itirazda bulunmamışsa, söz konusu teyit mektubunun yapılan sözleşmeye veya açıklamalara uygun olduğunu kabul etmiş sayılır.

Önemli: Bu yazıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel hukuki görüş yerine geçmez. Danıştay'ın iptal kararının mevcut sözleşmelere etkisi henüz Yargıtay tarafından nihai olarak çözülmüş bir tartışma değildir; bu nedenle her hakedişe usulüne uygun ihtirazi kayıt konulması en güvenli yol olmayı sürdürmektedir. Somut durumunuza özgü değerlendirme için bir avukattan destek almanızı öneririz.

Hakediş, Alacak ve Kamu İhale Uyuşmazlıklarında Hukuki Destek — LimanLegal Hukuk Bürosu

Hakediş dosyalarında sonucu belirleyen, çoğu zaman imalatın gerçekten yapılıp yapılmadığı değil; itirazın hangi belgeyle, hangi ibareyle ve hangi süre içinde yapıldığıdır. Usulüne uygun konulmayan bir şerh, gerçekten yapılmış milyonluk imalatın bedelini dava edilemez hâle getirebilmektedir. Danıştay'ın iptal kararı bu tabloyu değiştirmeye başlamıştır; ancak mevcut sözleşmeler bakımından risk sürmektedir.

İstanbul Kartal'da bulunan LimanLegal Hukuk Bürosu, yapım işi sözleşmelerinde hakediş itirazlarının hazırlanması, sözleşme dışı imalat ve fiyat farkı alacaklarının takibi, gecikme cezası ve teminat uyuşmazlıkları ile alacak davalarında yüklenicilere ve iş sahiplerine hukuki destek sunmaktadır.

Hemen İletişime Geçin — https://www.limanlegal.com/iletisim