Eser Sözleşmesinde Cezai Şart (TBK m. 179–182)

Cezai şart, ekonomik değeri yüksek edimler içeren sözleşmelerde yaygın olarak rastlanan bir kurumdur; büyük çaplı eser sözleşmelerinde ise sözleşme hükmü hâline neredeyse teamülen gelmiştir. Buna karşılık uygulamada dosyaların kaybedilmesine yol açan hata, cezanın miktarında değil türünde yapılır: sözleşmede yalnızca "gecikme hâlinde günlük X TL ceza ödenir" yazması, o cezanın seçimlik ceza mı yoksa ifaya eklenen ceza mı olduğunu göstermez. Oysa bu ayrım, alacaklının aynı anda hem ifayı hem cezayı isteyip isteyemeyeceğini, çekince koymak zorunda olup olmadığını ve sözleşmeden dönme hâlinde cezanın talep edilip edilemeyeceğini doğrudan belirler. Bu rehberde, İstanbul'da inşaat ve kamu ihale hukuku alanında çalışan LimanLegal Hukuk Bürosu olarak eser sözleşmelerinde cezai şartı kanun metinleri ve güncel Yargıtay içtihadı ışığında ele alıyoruz.

Kısa cevaplar

·       Cezai şart, zarar şartına bağlı değildir. TBK m. 180/I uyarınca alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile kararlaştırılan cezanın ifası gerekir.

·       Kusur şartına da bağlı değildir. Sözleşmeye aykırılıkta borçlunun kusuru bulunmasa bile cezai şartın talep edilebilmesi mümkündür.

·       Üç türü vardır: seçimlik cezai şart (TBK m. 179/I), ifaya eklenen cezai şart (TBK m. 179/II) ve dönme cezası (TBK m. 179/III).

·       Seçimlik cezayı isteyen alacaklı, gecikmiş ifayı talep etmiş olmamalıdır. Aksi hâlde seçimlik haklar kullanılmış sayılır ve ceza istenemez.

·       İfaya eklenen cezada çekince şarttır. TBK m. 179/II uyarınca alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz kabul etmiş olmamalıdır.

·       Arsa payı karşılığı inşaatta %90 eşiği: Yargıtay'ın müstakar uygulamasına göre edimin %90 ve üzerinde tamamlanması hâlinde sözleşmeyi sona erdirme iradesi fesih, altında ise dönme olarak nitelendirilir.

·       İleriye etkili fesihte cezai şart istenebilir, ancak seçimlik cezanın durumu buna müsait değildir; ifaya eklenen ceza istenebilir.

·       Hâkim aşırı cezayı kendiliğinden indirir (TBK m. 182/III). Bu yetki emredicidir ve talep olmasa dahi kullanılır.

·       Tacir indirim isteyemez (TTK m. 22). Ancak ceza, tacirin iktisaden mahvına neden olacak derecede ağırsa ahlaka aykırı sayılarak kısmen veya tamamen iptal edilebilir.

·       Kamu ihalelerinde teminatın gelir kaydı ayrı bir tartışmadır. Yargıtay bunu genellikle cezai şart olarak nitelendirirken; sözleşmenin ağır olmayan ihlallerinde götürü tazminat olarak nitelendirilmesinin daha isabetli olacağı savunulmaktadır.

·       Ortak kusurda ceza istenemez. Feshte tarafların birlikte kusurlu olması hâlinde müspet zarar kapsamında kâr kaybı, gecikme nedenli cezai şart istenmesi ve teminat mektubunun irat kaydedilmesi mümkün değildir.

1. Cezanın sözleşmenin ifası ile ilişkisi — TBK m. 179

Bir sözleşmenin hiç veya gereği gibi ifa edilmemesi durumu için bir ceza kararlaştırılmışsa, aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça alacaklı, ya borcun ya da cezanın ifasını isteyebilir.

Ceza, borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi durumu için kararlaştırılmışsa alacaklı, hakkından açıkça feragat etmiş veya ifayı çekincesiz olarak kabul etmiş olmadıkça, asıl borçla birlikte cezanın ifasını da isteyebilir.

Borçlunun, kararlaştırılan cezayı ifa ederek sözleşmeyi, dönme veya fesih suretiyle sona erdirmeye yetkili olduğunu ispat etme hakkı saklıdır.

2. Ceza ile zarar arasındaki ilişki — TBK m. 180

Alacaklı hiçbir zarara uğramamış olsa bile, kararlaştırılan cezanın ifası gerekir.

Alacaklının uğradığı zarar kararlaştırılan ceza tutarını aşıyorsa alacaklı, borçlunun kusuru bulunduğunu ispat etmedikçe aşan miktarı isteyemez.

3. Kısmi ifanın yanması — TBK m. 181

Ceza koşuluna ilişkin hükümler, dönme durumunda ifa edilmiş olan kısmın alacaklıya kalacağını öngören sözleşmelere de uygulanır.

Taksitle satışa ilişkin hükümler saklıdır.

II. Cezanın miktarı, geçersizliği ve indirilmesi — TBK m. 182

Taraflar, cezanın miktarını serbestçe belirleyebilirler.

Asıl borç herhangi bir sebeple geçersiz ise veya aksi kararlaştırılmadıkça sonradan borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple imkânsız hâle gelmişse, cezanın ifası istenemez. Ceza koşulunun geçersiz olması veya borçlunun sorumlu tutulamayacağı bir sebeple sonradan imkânsız hâle gelmesi, asıl borcun geçerliliğini etkilemez.

Hâkim, aşırı gördüğü ceza koşulunu kendiliğinden indirir.

4. Ücret ve sözleşme cezasının indirilmesi — TTK m. 22

(1) Tacir sıfatını haiz borçlu, Türk Borçlar Kanununun 121 inci maddesinin ikinci fıkrasıyla 182 nci maddesinin üçüncü fıkrasında ve 525 inci maddesinde yazılı hâllerde, aşırı ücret veya ceza kararlaştırılmış olduğu iddiasıyla ücret veya sözleşme cezasının indirilmesini mahkemeden isteyemez.

Fer'ilik ilkesinin pratik sonuçları: (i) Asıl borç meydana gelmemişse ya da geçerli olarak sona ermiş ise kural olarak cezai şarttan söz etmek mümkün değildir. (ii) Sözleşmeden dönme hâlinde ifaya eklenen cezai şart, kural olarak talep edilemez — ancak sözleşmeden dönme hâlinde cezai şartın istenebileceğine ilişkin sözleşme hükmü bulunması istisnadır. (iii) Sözleşmenin feshi durumunda ise fesih anına kadar işlemiş olan cezai şart alacağının istenebilmesi mümkündür. (iv) Asıl sözleşme şekle bağlıysa cezai şart anlaşması da aynı şekle tabidir.

 "Somut olayda resmi şekilde düzenlenen arsa payı karşılığı inşaat sözleşmesine ek olarak düzenlenen 08/02/2016 tarihli adi yazılı sözleşmede, asıl sözleşmedeki yükümlülüklere ek olarak sözleşmeye aykırılık halinde ceza-i şart ödenmesi kararlaştırılmıştır. Ek sözleşme kapsamında yapılan bu düzenlemenin tamamlayıcı yan hüküm niteliğinde değil, taraflardan birine fazladan ek ve ağır yükümlülükler yükler nitelikte olması nedeniyle, şekil şartına uyulmaksızın yapılan adi yazılı ek sözleşmenin geçerli olduğundan bahsedilemez. Bu durumda, geçersiz sözleşmeye dayalı olarak ceza-i şart da istenemeyecektir." 

— Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 01.03.2023 tarihli, E. 2022/1033, K. 2023/812 sayılı karar

Amaç

Borçlu üzerinde ifa baskısı yaratmak

Muhtemel zararın önceden belirlenerek kolay tazmini

Zarar şartı

Zarar doğması şart değildir (TBK m. 180/I)

Zararın doğmuş olması gerekir

Zarar aşarsa

Borçlunun kusuru ispat edilerek aşan kısım istenebilir (TBK m. 180/II)

Zararı aşan kısım kural olarak istenemez

Zarardan az ise

Ceza kadar ödenir

Zarardan az ise borçlu ancak ispatlarsa indirim yoluna gidilebilir

İhtirazi kayıt

İfaya eklenen cezada çekince gerekir

Çekince ileri sürülmeden kabul hâlinde talep hakkı kaybedilir

İndirim (tacir)

TTK m. 22 uyarınca istenemez

Sınırlama uygulanmaz (tartışmalıdır)

Seçimlik cezayı talep edecek olan alacaklı, kural olarak gecikmiş ifayı talep etmiş olmamalıdır. Aksi hâlde seçimlik haklardan gecikmiş ifa ve gecikme cezasını talep eden alacaklı, seçimlik olarak kararlaştırılan cezai şartı talep edemeyecektir. Alacaklının susmak suretiyle hiç bir şey yapmaması da gecikmiş ifayı talep iradesi olarak yorumlanmaktadır. Bu nedenle temerrüt hâlinde alacaklının, seçimlik haklarından hangisini kullandığını yazılı ve açık bir bildirimle ortaya koyması gerekir.

Seçimlik cezai şart

TBK m. 179/I

Ya borcun ifasını ya da cezayı

Gecikmiş ifayı talep etmemiş olmalı; susmak da talep iradesi sayılır

İfaya eklenen cezai şart

TBK m. 179/II

Asıl borçla birlikte cezayı

Hakkından feragat etmemiş ve ifayı çekincesiz kabul etmemiş olmalı

Dönme cezası

TBK m. 179/III

Borçlu cezayı ödeyerek sözleşmeyi sona erdirir

Borçlunun bu yetkiyi ispat etmesi gerekir

 "[…] ileriye etkili fesihte yüklenici, inşaatı getirebildiği seviyeye göre tapu payı almaya hak kazanmakta, arsa sahibi de geriye etkili feshin aksine, ifaya ekli cezayı ve ifanın gecikmesine bağlı gecikme (kira) tazminatını (Dava tarihi itibariyle yürürlükte olan TBK'nın 112. md.) yükleniciden isteyebilmektedir. İleriye etkili fesihte cezai şart istenebilir. Ancak, seçimlik cezanın durumu buna müsait değildir. İleriye etkili fesih bir bakıma sözleşmenin ifası demek olduğundan alacaklının akdin icrasını (akdin ifasını) istemek dışında cezanın tediyesini talebe yetkisi yoktur. Zira, tasfiye 25.01.1984 tarihli İçtihadı Birleştirme Kararı uyarınca hakim tarafından yapılmaktadır. Kural bu olmakla birlikte, TBK'nın 179/1. maddesindeki 'aksi sözleşmeden anlaşılmadıkça' şeklindeki hükümden tarafların aksine sözleşme yapabilecekleri, böyle bir sözleşme varsa fesih ileriye etkili olsa bile, alacaklının ayrıca seçimlik cezayı da isteyebileceği sonucuna ulaşılmaktadır. Bilindiği üzere ifaya eklenen ceza (TBK. m. 179/II) 'borcun belirlenen zaman veya yerde ifa edilmemesi' durumunda ödenmek üzere kararlaştırılır. Yukarıda denildiği gibi, ileriye etkili fesih bir bakıma sözleşmenin hakim kararıyla ifası demek olduğundan, alacaklı, ifanın yanında ifaya ekli cezai şartı da isteyebilir. Şayet ifaya ekli ceza, teslimde gecikme halinde ödenmesi kararlaştırılan ceza ise, bu ceza, teslim borcunda temerrüdün gerçekleştiği anda muaccel hale gelir. Süre verilmesi gereken durumlarda verilen sürenin dolmasından (TBK. m. 123), süre verilmesi gerekmiyorsa (TBK. m. 124) yüklenicinin teslim borcunda temerrüdünü takiben alacaklı (arsa sahibi) TBK'nın 125/I-II. maddesinde yazılı seçimlik haklarını kullanacaktır. […] Yargılama sonucu ileri etkili feshe karar verilirse cezai şart teslimde temerrüt tarihi ile fesih iradesinin yükleniciye bildirdiği tarihler arasında istenebilir. Fakat yükleniciye süre verilmesi gerekmiyorsa ve fesih için doğrudan dava açılmışsa cezai şartın veya gecikme tazminatının temerrüt tarihi ile dava tarihi arasında istenmesi olanaklıdır." 

— Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 21.04.2026 tarihli, E. 2025/3850, K. 2026/1637 sayılı karar

Uygulamadaki en kritik ayrım: Müteahhidin temerrüdü üzerine sözleşmeden dönen iş sahibinin, cezai şartı talep edememesinin nedeni cezai şartın fer'i niteliğidir. Asıl borcun geçmişe etkili olarak ortadan kaldırılması hâlinde, sözleşmede aksine hüküm yoksa, cezai şartı da geçersiz hâle getirecektir. Buna karşılık ileriye etkili fesihte — sözleşme bir bakıma ifa edilmiş sayıldığından — ifaya eklenen ceza istenebilir.

 "Cezai şartın indirilmesini gerektiren hallerde, hâkim herşeyden önce alacaklının menfaatlerini gözönünde tutmalı, menfaatlerin ne derecede ihlal edildiğini araştırmalı, davalının kusurunun ağırlığını ve tarafların içinde bulunduğu durum gözönünde tutulmalıdır. Ceza alacaklısının uğradığı zarar ile elde edilen menfaatlerle makul bir surette mütenasip olmalıdır. Bir davada, cezai şart miktarının fahiş olup olmadığı, tarafların ekonomik durumları, özel olarak borçlunun ödeme gücü, alacaklının asıl borcun ifa edilmesi hâlinde elde edeceği yarar ile cezai şartın ödenmesinin sağlayacağı yarar arasındaki makul adil ölçü, sözleşmeye aykırı davranılması yüzünden alacaklının uğradığı zarar, borçlunun borcunu yerine getirmemek suretiyle sağladığı menfaat ölçü alınarak, hak, adalet ve nesafet kurallarına uygun bir cezai şart miktarına karar verilmelidir. Hâkimin, bu kuralı uygularken kullanacağı takdir hakkını, Yargıtay denetimine elverişli esaslara dayandırması zorunludur." 

— Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 29.11.2017 tarihli, E. 2017/3-998, K. 2017/1459 sayılı karar

 "Buna göre Türk Ticaret Hukukunda cezai şart, miktarı yönünden sadece Borçlar Kanunundaki 'ahlâka aykırılık' kavramı ile sınırlanmış bulunmaktadır. TTK'nın 22. maddesi uyarınca tacirin, borçlu olduğu cezai şartın tenkisini istemesi mümkün değildir. Ancak, taraflarca sözleşme ile kararlaştırılan cezai şart miktarı, borçlu durumda olan tacirin, iktisaden mahvına neden olacak ve onun eskisi gibi ticarî faaliyetini devam ettirmesine imkân tanımayacak derecede ağır ve yüksek ise, ahlâk ve adaba aykırı olarak kabul edilerek, cezai şartın kısmen veya tamamen iptaline karar verilmesi mümkündür. Borçlunun, iktisadî ve ticarî faaliyet ve varlığının tehlikeye girmesine veya yıkılmasına sebebiyet verecek her cezai şart, ahlâk ve adaba aykırıdır. Bu durumda, her ne kadar tacirler TTK'nın 22. maddesi uyarınca ceza koşulunun indirilmesini isteyemez ise de, az yukarıda ifade edilen yeknesaklık kazanan uygulamalar gereğince hükmedilecek cezanın tacirin ekonomik olarak mahvına sebep olacak olması durumunda ahlâka aykırı kabul edilerek tenkis edilmesi gerekmektedir. […] Bu durumda mahkemece yapılacak iş; dosya kapsamı ve tarafların ticari defterleri üzerinde bilirkişi incelemesi yaptırmak suretiyle hükmolunacak cezanın davacının ekonomik olarak mahvına sebep olup olmadığını belirlemek, mahvına sebep olacak olması halinde makul oranda indirim yapmak suretiyle cezaya hükmetmek[tir]." 

— Yargıtay 6. Hukuk Dairesi, 18.12.2024 tarihli, E. 2023/2637, K. 2024/4977 sayılı karar

Savunma stratejisi bakımından: Tacir olan yüklenici, "ceza fahiştir" demekle sonuç alamaz; TTK m. 22 bu talebi kapatır. Alınacak sonuç, cezanın ödenmesinin şirketin iktisaden mahvına yol açacağının ticari defterler ve bilirkişi incelemesiyle ortaya konulmasına bağlıdır. Bu iddianın cevap dilekçesinde açıkça ileri sürülmesi ve ticari defterlerin incelenmesinin talep edilmesi gerekir; aksi hâlde mahkeme bu yönde inceleme yapmayabilir.

İdarenin sözleşmeyi feshetmesi — 4735 sayılı Kamu İhale Sözleşmeleri Kanunu m. 20

Aşağıda belirtilen hallerde idare sözleşmeyi fesheder:

a) Yüklenicinin taahhüdünü ihale dokümanı ve sözleşme hükümlerine uygun olarak yerine getirmemesi veya işi süresinde bitirmemesi üzerine, ihale dokümanında belirlenen oranda gecikme cezası uygulanmak üzere, idarenin en az on gün süreli ve nedenleri açıkça belirtilen ihtarına rağmen aynı durumun devam etmesi,

b) Sözleşmenin uygulanması sırasında yüklenicinin 25 inci maddede sayılan yasak fiil veya davranışlarda bulunduğunun tespit edilmesi,

Hallerinde, ayrıca protesto çekmeye gerek kalmaksızın kesin teminat ve varsa ek kesin teminatlar gelir kaydedilir ve sözleşme feshedilerek hesabı genel hükümlere göre tasfiye edilir.

Sözleşmenin feshine ilişkin düzenlemeler — 4735 sayılı Kanun m. 22 (kısmen)

19, 20 ve 21 inci maddelere göre sözleşmenin feshedilmesi halinde, kesin teminat ve varsa ek kesin teminatlar alındığı tarihten gelir kaydedileceği tarihe kadar Devlet İstatistik Enstitüsünce yayımlanan aylık toptan eşya fiyat endeksine göre güncellenir. Güncellenen tutar ile kesin teminat ve varsa ek kesin teminatların tutarı arasındaki fark yükleniciden tahsil edilir.

Hakedişlerden kesinti yapılmak suretiyle teminat alınan hallerde, alıkonulan tutar gelir kaydedileceği gibi, sözleşmenin feshedildiği tarihten sonra yapılmayan iş miktarına isabet eden teminat tutarı da birinci fıkra hükmüne göre güncellenerek yükleniciden tahsil edilir.

Gelir kaydedilen teminatlar, yüklenicinin borcuna mahsup edilemez.

19, 20 ve 21 inci maddelere göre sözleşmenin feshedilmesi halinde, yükleniciler hakkında 26 ncı madde hükümlerine göre işlem yapılır. Ayrıca, sözleşmenin feshi nedeniyle idarenin uğradığı zarar ve ziyan yükleniciye tazmin ettirilir.

Müteahhit veya müşterinin sözleşmenin bozulmasına neden olması — 2886 sayılı Devlet İhale Kanunu m. 62

Sözleşme yapıldıktan sonra 63 üncü maddede yazılı hükümler dışında müteahhit veya müşterinin taahhüdünden vazgeçmesi veya taahhüdünü, şartname ve sözleşme hükümlerine uygun olarak yerine getirmemesi üzerine, idarenin en az 10 gün süreli ve nedenleri açıkça belirtilen ihtarına rağmen aynı durumun devam etmesi halinde, ayrıca protesto çekmeye ve hüküm almaya gerek kalmaksızın kesin teminatı gelir kaydedilir ve sözleşme feshedilerek hesabı genel hükümlere göre tasfiye edilir.

Gelir kaydedilen kesin teminat, müteahhit veya müşterinin borcuna mahsup edilemez.

Değerlendirme: Kanaatimizce, sözleşmeye olası bütün aykırılıklar bakımından Yargıtay'ın "cezai şart" kanaatini paylaşmak mümkün değildir. Sözleşmenin ağır ihlali durumlarında örneğin, müteahhidin işe başlamaması, sözleşmeyi izinsiz devretmesi, sahte belge düzenlemesi, iş programını kabul edilemeyecek ölçüde aksatması, deneyimlerini iş sahibinin aleyhine kullanması gibi durumlarda, kesin teminatların ceza olarak ödenmesi gerekebilecektir. Ancak, işin tesliminde önemsiz gecikmeler, telafisi mümkün küçük miktarda ayıplı ve eksik imalatlar, teslim sonrası inşaat alanını terketmedeki fiili gecikmeler, sigorta borçlarının tamamen ödenmemesi gibi sebeplerle, teminat gelir kaydedilmemeli, sözleşme ihlalinin ağır olmadığı gözetilerek, kesin teminatın ceza şart olarak değil götürü tazminat olarak nitelendirilmesi daha isabetli olacaktır.

 "Bu durumda her iki tarafın da eksik ve kusurlarının bulunduğu, sözleşmenin feshinde ortak kusurlu hareket ettiklerinin kabulü gerekir. Her iki tarafın eksik ve kusurlarının bulunduğu, sözleşmenin feshinde tarafların ortak kusurlu hareket ettiklerinin kabul edildiği Dairemizin yerleşmiş içtihatlarına […] göre fesihte taraflar birlikte kusurlu olmaları halinde müspet zarar kapsamında kâr kaybı, gecikme nedenli cezai şart istenmesi ve iş sahibi tarafından da teminat mektubunun irat kaydedilmesi mümkün değildir. Her iki taraf kusurlu ise (ortak kusur) birbirlerinden tazminat talebinde bulunamazlar ve sadece birbirlerinin mal varlıklarına kazandırdıkları artı değeri sebepsiz zenginleşme hükümlerine göre talep edebilirler." 

— Yargıtay 6. Hukuk Dairesi'nin 29.09.2021 tarihli, E. 2021/329, K. 2021/512 sayılı bozma kararından; Yargıtay Hukuk Genel Kurulu, 18.09.2024, E. 2023/590, K. 2024/437 kararında aktarılmıştır

Kesin teminat ve ek kesin teminatların geri verilmesi — 4735 sayılı Kanun m. 13 (kısmen)

Taahhüdün, sözleşme ve ihale dokümanı hükümlerine uygun olarak yerine getirildiği ve yüklenicinin bu işten dolayı idareye herhangi bir borcunun olmadığı tespit edildikten sonra alınmış olan kesin teminat ve varsa ek kesin teminatların;

a) Yapım işlerinde; varsa eksik ve kusurların giderilerek geçici kabul tutanağının onaylanmasından sonra yarısı, Sosyal Sigortalar Kurumundan ilişiksiz belgesi getirilmesi ve kesin kabul tutanağının onaylanmasından sonra kalanı,

[…] yükleniciye iade edilir.

Önemli: Bu yazıdaki açıklamalar genel bilgilendirme amaçlıdır ve kişiye özel hukuki görüş yerine geçmez. Cezai şart uyuşmazlıklarında sonucu belirleyen eşiklerin -cezanın türü, seçimlik hakkın kullanılış biçimi ve ifanın çekinceli kabulü- çoğunlukla dava açılmadan önce oluştuğunu; kamu işlerinde ise ihtar prosedüründeki bir eksikliğin feshi ve teminat irat kaydını baştan haksız hâle getirebileceğini hatırlatırız. Somut durumunuza özgü değerlendirme için bir avukattan destek almanızı öneririz.

Cezai Şart ve Teminat Uyuşmazlıklarında Hukuki Destek — LimanLegal Hukuk Bürosu

Cezai şart dosyalarında sonucu belirleyen, çoğu zaman gecikmenin gün sayısı değil; cezanın türü, seçimlik hakkın nasıl kullanıldığı, ifanın çekinceli kabul edilip edilmediği ve sözleşmenin dönme mi fesih mi ile sona erdiğidir. Kamu işlerinde ise teminatın gelir kaydedilmesi, ihtar prosedürünün usulüne uygunluğuna ve ihlalin ağırlığına bağlıdır.

İstanbul Kartal'da bulunan LimanLegal Hukuk Bürosu, eser ve inşaat sözleşmelerinde cezai şart alacaklarının takibi, cezai şartın tenkisi ve iptali, teminat mektuplarının nakde çevrilmesinin önlenmesi ve iadesi ile fesih uyuşmazlıklarında hem iş sahiplerine hem yüklenicilere hukuki destek sunmaktadır.

Hemen İletişime Geçin — https://www.limanlegal.com/iletisim